JavaScript
 JavaScript Logosu  JavaScript kaynak kodu ekran görüntüsü | |
| Paradigması | Çoklu paradigma: Olaya dayalı programlama, Fonksiyonel programlama, Zorunlu programlama, Nesne yönelimli programlama |
|---|---|
| İlk çıkışı | 4 Aralık 1995)[1] |
| Tasarımcı | Başlangıçta Netscape'ten Brendan Eich; diğerleri de ECMAScript standardına katkıda bulunmuştur. |
| Kararlı sürüm | ECMAScript 2024[2] 
(Haziran 2024)) |
| Önizleme sürümü | ECMAScript 2025[3]
(27 Mart 2024)) |
| Önemli uygulamaları | V8, JavaScriptCore, SpiderMonkey, Chakra |
| Etkilendikleri | Java,[4][5] Scheme,[5] Self,[6] AWK,[7] HyperTalk[8] |
| Etkiledikleri | ActionScript, AssemblyScript, CoffeeScript, Dart, Haxe, JS++, Objective-J, Opa, TypeScript |
| Olağan dosya uzantıları |
|
| Web sitesi | ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-262/ |
| HTML |
|---|
| Karşılaştırmalar |
JavaScript[10] (genellikle JS olarak kısaltılır), HTML ve CSS ile birlikte World Wide Web'in temel teknolojilerinden biri olan programlama dilidir.[11] Web sitelerinin %97'sinden fazlası, web sayfası hareketleri için istemci tarafında JavaScript kullanırlar [12] ve kullanılan kodlar genellikle üçüncü taraf kitaplıkları içerir.[13] Tüm büyük web tarayıcılarında, kaynak kodunu kullanıcıların cihazlarında yürütebilmek için özel bir JavaScript motoru bulunur.
JavaScript, ECMAScript standardına uyan, genellikle eş zamanlı olarak derlenmiş, üst düzey bir dildir.[14] Dinamik yazma, prototip tabanlı obje yönelimi ve birinci sınıf işlevlere sahiptir. Olay odaklı, işlevsel ve zorunlu programlama stillerini destekleyen çoklu paradigmadır. Metin, tarihler, düzenli ifadeler, standart veri yapıları ve Belge Obje Modeli (DOM) ile çalışmak için uygulama programlama arayüzlerine (API'ler) sahiptir.
ECMAScript standardı, ağ oluşturma, depolama veya grafik olanakları gibi herhangi bir giriş/çıkış (I/O) içermez. Pratikte, web tarayıcısı veya diğer çalıştırma ortamları, I/O için JavaScript API'leri sağlarlar.
JavaScript motorları başlangıçta yalnızca web tarayıcılarında kullanılıyordu, ancak günümüzde bazı sunucuların ve çeşitli uygulamaların da temel bileşenleridir. Bu kullanım için en yaygın çalışma zamanı sistemi Node.js'dir.
Java ve JavaScript'in ad, sözdizimi ve ilgili standart kitaplıklar açısından benzerlikleri olsa da, iki dil birbirinden farklıdır ve tasarım açısından da büyük farklılıklar gösterir.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Netscape'te Oluşturma
[değiştir | kaynağı değiştir]Grafik kullanıcı arayüzüne sahip ilk web tarayıcısı Mosaic, 1993 yılında piyasaya sürüldü. Teknik bilgisi olmayan kişilerin erişebildiği, yeni ortaya çıkan World Wide Web'in hızlı büyümesinde önemli bir rol oynamıştır.[15] Mosaic'in önde gelen geliştiricileri daha sonra 1994'te daha parlak bir geleceği olduğu düşünülen Netscape Navigator tarayıcısını piyasaya süren Netscape şirketini kurdular. Netscape Navigator hızla en çok kullanılan tarayıcı haline geldi.[16][17]
Web'in yeni şekillenmeye başladığı bu yıllarda, web sayfaları yalnızca statik olabilirdi ve sayfa tarayıcıya yüklendikten sonra dinamik davranış yeteneğinden de yoksundu. Gelişen web geliştirme sahnesinde, programlamacıların bu sınırlamanın kaldırılmasına yönelik istekleri vardı, bu nedenle 1995'te Netscape, Navigator'a bir komut dosyası dili eklemeye karar verdi. Bunu başarmak için iki yol izlediler: Java programlama dilini yerleştirmek için Sun Microsystems ile iş birliği yaparken, aynı zamanda Scheme dilini yerleştirmek için de Brendan Eich'i işe aldılar.[5]
Netscape yönetimi kısa süre sonra Eich için en iyi seçeneğin Java'ya benzer ve daha az Scheme veya diğer mevcut komut dosyası dillerine benzeyen yeni bir dil tasarlamak olduğuna karar verdi.[5] Eylül 1995'te Navigator beta'nın bir parçası olarak ilk sunulduğunda, eklenen yeni dil ve yorumlayıcı uygulaması LiveScript olarak adlandırılsa da, Aralık ayında resmi sürüm için adı JavaScript olarak değiştirildi.[5][18]
JavaScript adının seçimi, doğrudan Java ile ilgili olduğu imâ edilerek kafa karışıklığına neden oldu. O zamanlar dot-com balonu patlamıştı ve Java henüz yeni bir programlama dili idi, bu nedenle Eich, JavaScript adını Netscape'in bir pazarlama taktiği olarak gördü.[19]
Microsoft tarafından benimsenmesi
[değiştir | kaynağı değiştir]Microsoft, 1995 yılında Internet Explorer'ı piyasaya sürerek Netscape ile bir tarayıcı savaşına yol açtı. JavaScript cephesinde, Microsoft, JScript adlı kendi yorumlayıcısını oluşturmak için Navigator yorumlayıcısında tersine mühendislik yaptı.[20]
JScript ilk olarak 1996'da, CSS için ilk ve HTML uzantıları ile birlikte piyasaya sürüldü. Bu uygulamaların her biri, Navigator'daki benzerlerinden belirgin şekilde farklıydı.[21][22] Bu farklılıklar, geliştiricilerin web sitelerinin her iki tarayıcıda da sağlıklı şekilde çalışmasını zorlaştırdı ve birkaç yıl boyunca "En iyi Netscape'te görüntülenir" ve "En iyi Internet Explorer'da görüntülenir" şeklinde logoların yaygın olarak kullanılmasına yol açtı.[21][23]
JScript'in yükselişi
[değiştir | kaynağı değiştir]Kasım 1996'da Netscape, JavaScript'i Ecma International'a tüm tarayıcı satıcılarının uyabileceği standart bir belirtimin başlangıç noktası olarak sundu. Bu, Haziran 1997'de ilk ECMAScript dil spesifikasyonunun resmî olarak yayınlanmasına yol açtı.
Standartlar süreci, ECMAScript 2'nin Haziran 1998'de ve ECMAScript 3'ün Aralık 1999'da piyasaya sürülmesiyle birkaç yıl boyunca devam etti. ECMAScript 4 üzerindeki çalışmalar ise 2000 yılında başladı.[20]
Bu arada Microsoft, tarayıcı pazarında giderek daha baskın bir konuma geldi. 2000'lerin başında, Internet Explorer'ın pazar payı %95'e ulaştı.[24] Bu durum, JScript'in Web'de istemci tarafı komut dosyası oluşturmak için gerçek bir standart haline geldiği anlamını taşıyordu.
Microsoft başlangıçta standartlar sürecine katıldı ve bazı önerileri kendi JScript dilinde uyguladı, ancak sonunda Ecma çalışması üzerinde iş birliğini durdurdu. Böylece ECMAScript 4 yenilmiş oldu.
Büyüme ve standardizasyon
[değiştir | kaynağı değiştir]2000'lerin başında Internet Explorer'ın hakimiyeti döneminde, istemci tarafı komut dosyası oluşturma yöntemi oldukça durgundu. Bu, Netscape'in halefi Mozilla'nın Firefox tarayıcısını piyasaya sürdüğü 2004 yılında değişmeye başladı. Firefox birçok kişi tarafından iyi bir şekilde karşılandı ve Internet Explorer'dan önemli bir pazar payını kendisine aldı.[25]
2005 yılında Mozilla, ECMA International'a katıldı ve ECMAScript for XML (E4X) standardı üzerinde çalışmaya başladı. Bu, Mozilla'nın bir ECMAScript 4 taslağına dayanan ActionScript 3 dilinde E4X'i uygulayan Macromedia (daha sonra Adobe Systems tarafından satın alındı) ile ortak olarak çalışmasına yol açtı. Hedef, ActionScript 3'ü yeni ECMAScript 4 olarak standart hale getirmekti. Bu amaçla Adobe Systems, Tamarin uygulamasını açık kaynaklı bir proje olarak yayınladı. Ancak, Tamarin ve ActionScript 3, yerleşik istemci tarafı komut dosyası oluşturmaktan çok farklıydı ve Microsoft'un iş birliği olmadan, ECMAScript 4 hiçbir zaman istenen sonuçları vermedi.
Bu arada, ECMA çalışmasına bağlı olmayan açık kaynak topluluklarında çok önemli gelişmeler yaşanıyordu. 2005'te Jesse James Garrett, Ajax terimini türettiği ve verilerin arka planda yüklenebileceği web uygulamaları oluşturmak için JavaScript'in omurgası olduğu bir dizi teknolojiyi tanımladığı ve tam sayfa gereksinimini ortadan kaldırdığı bir WhiteBook yayınladı. Bu, açık kaynak kitaplıkların ve onların etrafında oluşan toplulukların öncülük ettiği bir JavaScript rönesans dönemini ateşledi. jQuery, Prototype, Dojo Toolkit ve MooTools dâhil olmak üzere birçok yeni kitaplık oluşturuldu.
Google, Chrome tarayıcısını 2008'de rakiplerinden daha hızlı olan V8 JavaScript motoruyla piyasaya sürdü.[26][27] En önemli yenilik tam zamanında derlemeydi (JIT),[28] bu nedenle diğer tarayıcı satıcılarının motorlarını JIT için elden geçirmeleri gerekiyordu.[29]
Temmuz 2008'de, bu farklı taraflar Oslo'da bir konferans için bir araya geldi. Bu birleşme, konuyla ilgili tüm çalışmaları birleştirmek ve dili ileriye taşımak için 2009 başlarında nihai anlaşmaya yol açtı. Sonucu ise Aralık 2009'da yayınlanan ECMAScript 5 standardıydı.
Olgunluğa ulaşması
[değiştir | kaynağı değiştir]Dil üzerinde iddialı çalışmalar birkaç yıl boyunca devam etti ve 2015 yılında ECMAScript 6'nın yayınlanmasıyla resmîleştirilen kapsamlı bir ekleme ve iyileştirme derlemesiyle sonuçlandı.[30]
Node.js'nin 2009 yılında Ryan Dahl tarafından oluşturulması, JavaScript'in web tarayıcıları dışında kullanımında önemli bir artışa yol açtı. Node, V8 motorunu, bir olay döngüsünü ve I/O API'lerini birleştirerek bağımsız bir JavaScript çalışma zamanı sistemi sağlamaktaydı. 2018 itibarıyla, Node milyonlarca geliştirici tarafından kullanılıyordu [31] ve npm dünyadaki herhangi bir paket yöneticisinden çok daha fazla modüle sahipti.[32]
ECMAScript taslak belirtimi şu anda GitHub'da herkese açık bir şekilde korunmaktadır ve sürümler düzenli şekilde yıllık anlık görüntüler aracılığıyla üretilmektedir.[33] Dildeki olası revizyonlar, kapsamlı bir teklif süreciyle incelenir.[34][35] Artık, sürüm numaraları yerine geliştiriciler, gelecek özelliklerin durumunu tek tek kontrol etmektedirler.[33]
Mevcut JavaScript ekosisteminde bulunan birçok kitaplık ve çerçevenin, bazıları yerleşik programlama uygulamaları ve web tarayıcılarının dışında JavaScript'in farklı kullanım alanları için oluşturulmuştur. Ayrıca, tek sayfalık uygulamaların ve diğer JavaScript ağırlıklı web sitelerinin artmasıyla birlikte, geliştirme sürecine yardımcı olmak için birkaç aktarıcı da oluşturulmuştur.[36]
Ticari Marka
[değiştir | kaynağı değiştir]"JavaScript" adı, Oracle Corporation'ın Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ticari markasıdır.[37][38]
Web sitesi istemci tarafı kullanımı
[değiştir | kaynağı değiştir]JavaScript, web sitelerinin % 97'sinin bu amaçla kullandığı, Web'in baskın istemci tarafı komut dosyası dilidir.[12] Komut dosyaları HTML belgelerine gömülür veya bunlar da dâhil edilmiş olur. Böylelikle kodlar DOM ile etkileşime girer. Tüm büyük web tarayıcılarında, kodu kullanıcının cihazında yürüten yerleşik bir JavaScript motoru bulunur.
Komut dosyasıyla yazılmış davranış örnekleri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Ajax veya WebSocket aracılığıyla sayfayı yeniden yüklemeden yeni web sayfası içeriği yükleme. Örneğin, sosyal medya kullanıcıları mevcut sayfadan ayrılmadan mesaj gönderip alabilir.
- Nesneleri soldurma, yeniden boyutlandırma ve taşıma gibi web sayfası animasyonları.
- Tarayıcı oyunları oynama.
- Akış ortamının oynatılmasını kontrol etme.
- Açılan (pop-up) reklamlar oluşturma.
- Veriler bir web sunucusuna gönderilmeden önce bir web formunun giriş değerlerinin doğrulanması.